2011. Expositie Passie voor de Zwefstenen.

1 april 2011 – 31 december 2011.

Verzamelaars tonen in de expositie hun passie voor de zwerfstenen

De Stichting IJstijdenmuseum te Buitenpost heeft 2011 uitgekozen als het jaar van de passie voor de zwerfsteen. Drie verzamelaars, die alle drie een schitterende collectie zwerfstenen hebben opgebouwd, zijn de mensen waaromheen een tentoonstelling is opgebouwd. Deze drie zwerfsteen verzamelaars zijn , te weten Jan Veenstra uit Veenwouden, Jan van der Veen uit Drachten en Peter Hofstee uit Kootstertille. Zij laten in de thematentoonstelling “Passie voor de Zwerfsteen” hun mooiste stukken uit hun verzamelingen zien en geven zo hun passie voor zwerfstenen in het museum de ruimte. Naast deze tentoonstelling laat het museum in een buitenopstelling een reeks zwerfstenen zien die bijzonder zijn door hun vorm of door de wijze van ontstaan. “Passie voor de zwerfsteen” is voor jong en oud een boeiende tentoonstelling over gesteenten die miljoenen jaren geleden werden gevormd.

Jan Feenstra Veenstra

en zijn passie voor zwerfstenen

De 79-jarige Jan Veenstra uit Veenwouden is een leven lang al zeer geïnteresseerd geweest

in zwerfstenen. In de zestiger jaren begon zijn hobby meer en meer gestalte te krijgen toen hij met vriend en medeverzamelaar van zwerfstenen Hendrik Heidstra in contact kwam van met de schoolmeester Lambertus Bos uit Noardburgum. Deze schoolmeester, een geoloog in hard en nieren, leerde de beide verzamelaars alle geheimen over de mineralen die in zwerfstenen worden aangetroffen. Zowel Jan Veenstra als Hendrik Heidstra legden in de voorgaande eeuw prachtige collecties zwerfstenen aan. allemaal gevonden in de Friese Wouden. De collectie van Jan Veenstra geeft een goed belt zien van de soorten zwerfstenen die in de Friese Wouden worden gevonden. Een deel van zijn omvangrijke collectie is in het IJstijdenmuseum te vinden in de tentoonstelling “Passie voor de zwerfsteen.”

Peter Hofstee en zijn passie voor zwerfstenen

Met het ’kiezen’ van zijn echtgenote begon in de zestiger jaren ook de keuze voor het verzamelen van zwerfstenen. De schoonvader van Peter Hofstee, Reyer Baken verzamelde zwerfstenen op Schokland en besmette ook Peter Hofstee daarmee. Zwerfstenen verzamelen werd al snel voor Peter Hofstee een grote passie die nooit meer zou overgaan. De eerste, mooie steen, die hij vond aan de van de boorden van de Tjonger, was een Aland rapakivi. Daarna werden het er meer en werd de interesse steeds groter. Fryslân bleek al snel te klein en verzamelde Peter Hofsstee in Werpeloh, in Duitsland, stenen voor zijn alsmaar groeiende collectie. De bekende zwerfsteenkenners Gerrit van der Heide en Wietse Hellinga waren zijn leermeesters. Tegenwoordig heeft Peter Hofstee zijn zoekgebied nog verder uitgebreid en is hij op zijn zoektochten te vinden in Denemarken, waar hij schitterende exemplaren verzameld en daarmee zijn collectie steeds verder uitbouwt.

Jan van derVeen en zijn passie voor zwerfstenen

In de zestiger jaren werden ten westen van Drachten nieuwe industrie terreinen en havens

aangelegd. Deze aanleg ging gepaard met veel graafwerk, waarbij veel keileem werd vergraven. Jan van der Veen vond in dat vergraven keileem prachtige zwerfstenen met vele verschillende kleuren. Dat was het moment waarop de passie voor het verzamelen zwerfstenen voor Jan van der Veen begon. En toen hij op zijn vindplaatsen ook nog de Friese zwerfsteen-verzamelaars Hendrik Heidstra en Jan Veenstra trof, beiden afkomstig uit Veenwouden, was de beer echt los. Het verzamelen van zwerfstenen is zijn grote passie geworden. Niet het bezit ervan is volgens Jan van der Veen het belangrijkste, maar het avontuur van het vinden van een speciale steen, het bepalen van de soort en daarna het leggen van de relatie met het herkomstgebied in Scandinavië of Finland. Bij de nu 83-jarige Jan van der Veen is de passie voor zwerfstenen altijd gebleven. Hoewel hij er iets minder op uit trekt, is het beheren en bestuderen van zijn collectie nog dagelijks een belangrijk deel

van zijn leven.

Saale-ijstijd    250.000 tot 130.000 jaar geleden

Vanaf 250.000 tot 130.000 jaar geleden bedekteeen grote landgletsjer het noorden van Nederland. De gletsjer dreef heel langzaam vanuit Scandinavië naar het zuiden en nam in de taaie, vloeibare zool stenen, zand en modder mee. De enorme omvang van de gletsjer werkte als een soort bulldozer, die alles wat voor de ijsmassa aanwezig was opstuwde tot grote modderbergen. Toen de gletsjer 130.000 jaar geleden smolt, bleven er in het landschap veel herkenbare sporen achter.De opgestuwde grond vinden we in het landschap terug in de vorm stuwwallen. In Fryslân is het “Rea Klif” een voorbeeld. Een ander voorbeeld is de Utrechtse Heuvelrug. De stenen, zand en modder, die de gletsjer in de zool had meegevoerd, vinden we terug in de vorm van een keileemafzetting in de ondergrond. In deze afzetting zitten de stenen die we zwerfstenen noemen. En deze zijn afkomstig uit verschillende gebieden in Scandinavië en Finland. In het IJstijdenmuseum zijn vele verschillende soorten zwerfstenen tentoongesteld, o.a. de collectie van Hendrik

Heidstra. Ook zijn op een kaart in het museum de herkomstgebieden van verschillende soorten zwerfstenen aangegeven.

Weichsel-ijstijd    115.000 tot 12.000 jaar geleden

De Weichsel IJstijd was de laatste grote ijstijd, die in het noorden van Europa heerste. Ook de ijstijd heeft grote invloed gehad op de vorming van het landschap in Noord-Nederland. In de Weichsel IJstijd kwamen een paar koude perioden voor waarin een permafrostbodem ontstond in Noord Nederland en de bodem meters diep was bevroren. Een groot deel van het zeewater was opgeslagen in een reusachtige gletsjer die over Noord Europa lag. Maar niet tot nederland reikte. In Noord Nederland is er van een poolwoestijn sprake geweest rond 20.000 jaar geleden. Tijdens de Weichsel IJstijd lag de Noordzee droog. De wind had vrij spel op de droge bevroren vlakten en verplaatste grote hoeveelheden zand vanuit de droge bedding van de Noordzee naar het vaste land van Nederland. In Fryslân vormde het opgewaaide zand grote duinen op de eerder afgezette keileembodem. Dit uit de Noordzee aangevoerde zand wordt dekzand genoemd. In de permafrostbodem ontwikkelden zich ijslenzen van verschillende grootte door opborrelend grondwater. De ijslenzen werden in de loop van de tijd steeds groter. Deze ijslenzen worden pingo’s genoemd. Toen het tenslotte rond 15.000 jaar geleden het weer warmer werd smolten deze ijslenzen. Op de plaatsen van de gesmolten ijslenzen ontstonden zo prachtige ronde meertjes in het landschap, pingoruïnes genoemd. Ze vormen nog altijd een aandenken aan de laatste ijstijd.